Αφιέρωμα... Αϊ-Λιας ο αγαπημένος γιατρευτής της κάψας του λαού…


…Ο ένσαρκος Άγγελος, των Προφητών η κρηπίς, ο δεύτερος Πρόδρομος, της παρουσίας Χριστοῦ, Ηλίας ο ένδοξος, άνωθεν καταπέμψας, Ελισαίω την χάριν, νόσους αποδιώκει, και λεπρούς καθαρίζει, διο και τοις τιμώσιν αυτόν, βρύει ιάματα... Απολυτίκιο του Προφήτη…

…ποιος είναι όμως ο Προφήτης Ηλίας, που τιμάται στις κορφές βουνών, λόφων, υψωμάτων και όπως λέει η λαϊκή παράδοση όπου «ψηλώματα» εκεί και ο Αϊ-Λιας…

Ποιος είναι ο αγαπημένος γιατρευτής της κάψας του λαού… 
ο αγαπημένος Αϊ-Λιας, ο Αϊ-Λιάκος, ο Αϊ-Λιάκας, ο Αϊ-Λης, ο Αϊ-Λιάκουρας, ο Αϊ-Λιάσκος… 

…ο Ηλίας (Ελιγιαχού και Ελιγιά στα Εβραϊκά) καταγόταν από τη Θέσβη της περιοχής Γαλαάδ και έζησε τον 9ο π.Χ. αιώνα κατά την περίοδο της βασιλείας των Αχαάβ και Οχοζία. Ήταν γιος του Σωβάκ και ανήκε στη φυλή του Ααρών. 

Όταν γεννήθηκε, ο πατέρας του είδε μία θεία οπτασία. Δύο άνδρες λευκοφορεμένοι τον ονόμαζαν Ηλία, τον σπαργάνωναν με φωτιά και του έδιναν φλόγα να φάει. 

Τότε, ο πατέρας του πήγε στα Ιεροσόλυμα και περιέγραψε την οπτασία στους ιερείς. Εκείνοι του είπαν ότι ο γιος του θα γίνει προφήτης και θα κρίνει το Ισραήλ με δίκοπο μαχαίρι και φωτιά.

Ο Ηλίας άσκησε το προφητικό του χάρισμα επί 25 έτη. Προείπε την έλευση του Χριστού στη Γη, 816 χρόνια πριν από τη γέννησή του. 
Προικισμένος με θαυματουργή δύναμη, αγωνίστηκε με ζήλο και αυταπάρνηση για την εξύψωση της λατρείας του Γιαχβέ (Θεού), καταπολέμησε με πάθος την ειδωλολατρία και προσπάθησε με τον λόγο του να εξυγιάνει τον ηθικό βίο του λαού του.

Ήταν τόσο μεγάλη η πίστη του, που κατέβασε τρεις φορές φωτιά από τον ουρανό, σταμάτησε τη βροχή και ανάστησε νεκρούς. 

Με τη φωτιά, μάλιστα, έκαψε τους στρατιώτες που είχε στείλει ο βασιλιάς Οχοζίας για να τον συλλάβουν.

Στο όρος Χωρήβ απέκτησε εμπειρία θεοφανείας (είδε τον ίδιο τον Θεό), διέσχισε τον Ιορδάνη με τη μηλωτή του και τέλος ανελήφθη στον ουρανό με πύρινο άρμα. Επίσης, παρέστη στη Μεταμόρφωση του Χριστού μαζί με τον Μωυσή. 

Πλουσιότατες είναι οι λαϊκές παραδόσεις και τα έθιμα, όχι μόνο μεταξύ των ορθοδόξων Ελλήνων αλλά των εβραίων  και των Μουσουλμάνων.

Ο Αϊ-Λιας θεωρείται έφορος της βροχής και ρυθμιστής των μετεωρολογικών φαινομένων. Άλλωστε, στις καλοκαιρινές περιπλανήσεις θα φτάσουμε σε κορυφές που έχουν το όνομά του και θα συναντήσουμε πολλές εκκλησίες και ξωκλήσια αφιερωμένα σε αυτόν τον άγιο. 

Πολλά είναι και τα πανηγύρια που γίνονται προς τιμήν του στις 20 Ιουλίου.
Στις κορυφές των βουνών, όπου βρίσκονται τα εκκλησάκια του, ο προφήτης Ηλίας αντικατέστησε το Δία των αρχαίων μας προγόνων. 

Το Δία το Νεφεληγερέτη, τον κύριο του ήλιου, αλλά και της αστραπής, της βροντής και των ανέμων, δηλαδή, το ρυθμιστή των καιρικών συνθηκών. 

Μ' αυτή του την ιδιότητα ο Δίας λατρευόταν στην αρχαία Ελλάδα την ίδια εποχή που γιορτάζεται και ο προφήτης Ηλίας, δηλαδή τις πρώτες μέρες του τελευταίου δεκαήμερου του Ιούλη, κατά τα λεγόμενα κυνικά καύματα.


Η ιδιότητα του προφήτη Ηλία ως ρυθμιστή των καιρικών συνθηκών, ιδιότητα που την κληρονόμησε από το νεφεληγερέτη Δία, γίνεται φανερή, ανάμεσα σε άλλα, και από τις μετεωρολογικές παρατηρήσεις που γίνονται τη μέρα της γιορτής του.

Σύμφωνα με την παράδοση, ο Αϊ-Λιας ήταν ναύτης που η θάλασσα προσπάθησε πολλές φορές να τον πνίξει. 
Βαρέθηκε τα ταξίδια και αποφάσισε να βρει ένα μέρος που να μην ξέρουν τι είναι θάλασσα και τι καράβι. 

Πήρε ένα κουπί στον ώμο και τράβηξε για τη στεριά και όποιον συναντούσε τον ρωτούσε τι είναι αυτό που κρατάει στα χέρια του. 

Κι όσο του απαντούσαν «κουπί», τραβούσε ψηλότερα. Προχώρησε, προχώρησε και κάποια στιγμή συνάντησε έναν τσοπάνη και τον ρώτησε τι ήταν αυτό που βαστούσε. 
Ο τσοπάνης το κοίταξε καλά καλά και ύστερα του είπε «ξύλο είναι». 
Ο Αϊ-Λιας γέλασε ικανοποιημένος και έμεινε από τότε κοντά στους ανθρώπους των βουνών. «Στένει ολόρθο το κουπί, χτίζει μια καλύβα και αποφασίζει να μείνει εκεί όλη του τη ζωή. Για τούτο τον Άγιο Ηλία τον βάνουν πάντα στα ψηλώματα» (Ανδρ. Καρκαβίτσας).

Ο μύθος αυτός έχει τις ρίζες του σε ένα από τα πιο χαρακτηριστικά επεισόδια της Οδύσσειας, ραψωδία Λ. 

Όταν ο Οδυσσέας, κατά τη συμβουλή της Κίρκης, αποφασίζει και κατεβαίνει στον Άδη για να συναντήσει την ψυχή του Τειρεσία και να μάθει τι να κάνει για να γλιτώσει από τα βάσανα και το άγριο κυνηγητό του Θεού της θάλασσας, ο Τειρεσίας τού αποκρίνεται ότι σαν έρθει κάποτε στην Ιθάκη και τελειώσει με το φόνο των μνηστήρων, να μη νομίσει ότι όλα τέλειωσαν τότε. 


Οφείλει να πετύχει την εξιλέωση από τον Ποσειδώνα με τον εξής τρόπο: Θα πάρει στον ώμο του ένα κουπί, το σύμβολο της ναυτικής ζωής στο βασίλειο του εξοργισμένου θεού, και θα προχωρήσει όλο και πιο πολύ προς τα μεσόγεια. 

Κάποτε θα φτάσει σε μέρος που οι κάτοικοί του δε θα ξέρουν τι είναι η θάλασσα, δε θα τρώνε τροφές αλατισμένες και δε θα ξέρουν τι είναι καράβι ή τι κουπί. 

Θα αποδείξει ότι έφτασε σε έναν τέτοιο τόπο όταν θα συναντηθεί με κάποιο στρατοκόπο και θα του απαντήσει ότι αυτό που κρατά στον ώμο του είναι «αθηρηλοιγός», δηλαδή πλατύ ξύλινο φτυάρι με το οποίο λικνίζουν τα αλωνισμένα στάχυα. 

Φτάνοντας εκεί συνεχίζει ο Τειρεσίας, ο Οδυσσέας οφείλει να μπήξει όρθιο στη γη το κουπί και να θυσιάσει στον Ποσειδώνα. Σύμφωνα με τους μελετητές του Ομήρου, ο τόπος αυτός είναι η Ήπειρος.

Ο Χριστός  και ο Ηλίας…
…είναι γνωστό το επεισόδιο της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος επάνω στο όρος Θαβώρ, όπου εμφανίσθηκαν και οι μορφές των αναληφθέντων προφητών Ηλία και Ενώχ, κάτι που η Εκκλησία μας εορτάζει στις 6 Αυγούστου εκάστου έτους.

Είναι επίσης γνωστόν ότι, όπως έχουμε γράψει και στο βιβλίο ας: «Ιησούς Χριστός: Ελληνισμός-Χριστιανισμός», ο Ιησούς Χριστός μιλούσε ελληνικά. Και πότε μιλούσε αραμαϊκά;

Όταν ήθελε να μη δώσει δημοσιότητα στα θαύματα που πραγματοποιούσε «ίνα μηδενί είπωσιν»  ή «ίνα μηδείς γνω τούτο» 

Υπέρ αυτής της απόψεως συνηγορούν και τα κατά τη σταύρωση λαβόντα χώρα σε σχέση και συνδυασμό με την περίφημη φράση Του στο σταυρό : «Ηλί, ηλί λαμά σαβαχθανί;» (Ματθ. 27,46 και Μάρκ. 15,34), δηλ. σαβαχθανί= με άφησες…

Χωρίς άλλο, ο Χριστός, την πικρή εκείνη ώρα του αποκορυφώματος του σταυρικού μαρτυρία Του, μίλησε αραμαϊκά θέλοντας, προφανώς να κρύψει στα μύχια της ψυχής Του το μέγα Του δράμα και όχι να το κάνει γνωστό σε όσους Εβραίους και Ρωμαίους πραιτωριανούς βρίσκονταν γύρω Του, γιατί ήταν βεβαίως ότι και οι δύο αυτοί λαοί δεν γνώριζαν τόσο καλά τα αραμαϊκά, όπως γνώριζαν τα ελληνικά. Άλλωστε και αυτό το: «Ηλίαν φωνεί …άφετε ίδωμεν ει έρχεται Ηλίας καθελείν αυτόν» (5) που είπαν οι ακούσαντες, μας εδραιώνουν τη γνώμη και την πεποίθηση ότι, όντως, δεν γνώριζαν τόσο καλά τα αραμαϊκά. 

Η παρανόηση αυτή από μέρους των Ιουδαίων οπωσδήποτε μαρτυρεί δύο πράγματα:
α) Οι παριστάμενοι στη σταύρωση αγνοούσαν την έννοια της εβραϊκής λέξης «Ηλί» γι’ αυτό και τη νόμισαν σαν την ομόηχη ελληνική λέξη «Ηλίας» και
β) ότι αγνοούσαν τον εβραϊκό τύπο του ονόματος Ελιγία, διότι είχε επικρατήσει σε όλο τον ιουδαϊκό λαό η ελληνική μορφή του ονόματος Ηλίας. Ενώ οι λόγοι εκείνοι που δεν Τον ενδιέφεραν και αν τους άκουγαν και τους καταλάβαιναν, όπως «…λέγει τη μητρί αυτού γύναι, Ίδε ο υιός σου. 

Είτα λέγει τω μαθητή ιδού η μήτηρ σου…» ή «διψώ» και το «Πάτερ, εις χείρας σου παρατίθεμαι το πνεύμα μου» καθώς και η τελευταία Του λέξη «τετέλεσται», ήσαν λόγοι που έγιναν αντιληπτοί από Ιουδαίους και Ρωμαίους. Ιδιαίτερα οι δεύτεροι ακούσαντες τη λέξη «διψώ» κατάλαβαν αμέσως και για τούτο «πλήσαντες σπόγγον όξους και υσσώπω περιθέντες προσήνεγκεν αυτού τω στόματι» (Ιωάν. 19-29). 

Ενώ ο Ρωμαίος εκατόνταρχος που στεκόταν στη βάση του σταυρού, είναι ο πρώτος άνθρωπος στην ιστορία του Χριστού που, άμα άκουσε τις τελευταίες λέξεις του Χριστού, εδόξασε το Θεό λέγοντας: «αληθώς ο άνθρωπος ούτος υιός ην Θεού» (Μάρκ. 15,39). 

Κι εδώ είναι φανερό και πέραν πάσης αμφιβολίας ότι, μολονότι ο Χριστός γνώριζε τα αραμαϊκά, αλλά και την εβραϊκή διάλεκτο της εποχής Του, προτιμά να μιλά με τη μάνα Του και με τον αγαπημένο Του μαθητή ελληνικά˙ και τούτο γιατί πώς ήταν δυνατό, να μιλά σε ώρες τόσο τραγικές, μια γλώσσα που δεν θα καταλάβαιναν τα πλέον πιστά, αφοσιωμένα και αγαπημένα πρόσωπα, καθώς και οι Ρωμαίοι πραιτωριανοί που, αντί του μάννα, χολή και όξος Του προσέφερον και την πλευράν Του κέντησαν, για να διαπιστώσουν εκείνο το «τετέλεσται».

Υπάρχουν πάρα πολλές άλλες αποδείξεις μέσα στο κείμενο της Καινής Διαθήκης, που με μεγάλη ευχέρεια αφήνουν να κατανοηθεί από τους πάντες πως τα ελληνικά ήταν η μητρική γλώσσα του Χριστού, αλλά και των κατοίκων της Γαλιλαίας και όλης σχεδόν της Παλαιστίνης.

Ο Αϊ-Λιας και οι παραδόσεις στους τόπους της πατρίδας μας…

Πλουσιότατες είναι οι λαϊκές παραδόσεις και τα έθιμα, όχι μόνο μεταξύ των ορθοδόξων Ελλήνων. 


Σε πολλές περιοχές, ιδιαίτερα στη Θράκη και τη Μακεδονία,  ο προφήτης Ηλίας θεωρούνταν κύριος της βροχής, των βροντών και των κεραυνών. 
Αυτό εξηγείται από τα γεγονότα πού εξιστορούνται στην Παλαιά Διαθήκη για την ξηρασία πού επέβαλε ὁ Ηλίας και το μετά τριετία άνοιγμα του ουρανού για να ξαναπέσει βροχή. Οι χωρικοί μάλιστα της Βόρειας Θράκης, πού ήρθαν στην  Ελλάδα το 1923 καί εγκαταστάθηκαν κυρίως στη Μακεδονία, προσφέρανε στον άγιο «κουρμπάνι». 

Ο κίνδυνος από την κάψα του ηλίου ,άλλα και  από την καλοκαιρινή νεροποντή, συνδέθηκε με τον προφήτη Ηλία.. στις κορυφές των βουνών, όπου βρίσκονται πάντα τα εκκλησάκια του, ο προφήτης Ηλίας- όπως ήδη έχουμε πει πιο πάνω- , αντικατέστησε το Δία των αρχαίων μας προγόνων, το Δία τον νεφεληγερέτη, τον κύριο του ηλίου, αλλά και της αστραπής, της βροντής και των ανέμων, μ’ ένα λόγο, το ρυθμιστή των καιρικών συνθηκών. 
Μ ’αυτή του την ιδιότητα ο Δίας λατρεύονταν  την ίδια εποχή που γιορτάζεται ο δικός μας προφήτης Ηλίας, δηλαδή στις πρώτες μέρες του τελευταίου δεκαημέρου του Ιουλίου, κατά τα λεγόμενα κυνικά καύματα. 

Η ιδιότητα του προφήτη Ηλία ως ρυθμιστή των καιρικών συνθηκών, που κληρονόμησε από τον νεφεληγερέτη Δία, γίνεται φανερή ανάμεσα σε άλλα, και από τις μετεωρολογικές παρατηρήσεις που γίνονται την ημέρα της γιορτής του.

Όταν αστράφτει και βροντάει πιστεύεται ότι ο προφήτης Ηλίας κυνηγάει το δράκο ή το διάβολο με το άρμα του στον ουρανό, χρησιμοποιώντας ως όπλο τον κεραυνό. 
Στη Σωζόπολη μάλιστα της Θράκης πίστευαν ότι όλο το 24ωρο «ὁ Αι Λιας τριγυρνά τον κόσμο με το άρμα του κι όταν βροντά και αστράφτει κυνηγά διαβόλους», ενώ στην Αδριανούπολη ότι διασχίζει τους ουρανούς πάνω στο άρμα του πού σέρνουν τέσσερα πύρινα άλογα. 
Όταν τα χτυπούσε με το μαστίγιο ακούγονταν οι αστραπές• από το άρμα ακούγονταν οι βροντές και όταν οι τροχοί του έβρισκαν σε πέτρες ακούγονταν κεραυνοί!

Σε αλλά μέρη της Μακεδονίας ἡ δοξασία για την καταδίωξη του διαβόλου από τον προφήτη συναντάται παραλλαγμένη.
 Ο Ηλίας δεν κυνηγάει το διάβολο αλλά τη «λάμια», η οποία καταστρέφει τις καλλιέργειες του ανθρώπου. 

Οι χριστιανοί στη Βουλγαρία πίστευαν ότι ὁ άγιος κυνηγάει τη «λάμια» καθισμένος πάνω σε χρυσό άρμα και καταδιώκει το δράκο πού τρώει τα γεννήματά τους στα χωράφια. 
Μόλις ὁ προφήτης τον δει, ρίχνει εναντίον του τούς κεραυνούς. Οι αστραπές μάλιστα πού δεν συνοδεύονται από βροντές δεν είναι κεραυνοί, αλλά είναι οι φλόγες πού βγαίνουν από τα ρουθούνια των αλόγων του άρματος και η λάμψη της χρυσής λόγχης του.

Ὁ προφήτης   Ηλίας τιμάται στην κορυφή λόφων, υψωμάτων και βουνών «στα ψηλώματα» και ακριβώς γι’ αυτό πολλές κορυφές φέρουν το όνομα του και οι περισσότερες έχουν εκκλησάκια ἤ εικονοστάσια αφιερωμένα σ’ αυτόν. 

Η εξήγηση για την τιμή αυτή «στα ψηλώματα», συνδέεται με διάφορες κατά περιοχές παραδόσεις του λαού. 

Στον Πόντο, η μεγαλύτερη γιορτή του Ιουλίου (Χορτοθέρ) ήταν εκείνη του Προφήτη Ηλία... «τ' Άε Λιά». Τον λάτρευαν και ήταν πολύ αγαπητός και ιδιαίτερα τιμώμενος Άγιος. Για τον λόγο αυτό τον τιμούσαν με πολλές και ιδιαίτερες τιμές.
Σε καιρό ανομβρίας, τον παρακαλούσαν να τους στείλει καμιά καλή βροχή… ή και το αντίθετο! «Άε Λιά μ’ ρούξον έναν καλόν βρεχήν». 
Όταν όμως έβρεχε ασταμάτητα, τότε τον παρακαλούσαν, να σταματήσει, για να μην τους πνίξει… «Άε Λιά μ’ κανείται, θα φουρκίεις μας».

Στην Αχαΐα διηγούνται ότι «ὁ Αϊ Λιας ήταν ναύτης, και επειδή έπαθε πολλά στη θάλασσα και πολλές φορές κόντεψε να πνιγεί, βαρέθηκε τα ταξίδια και αποφάσισε να πάει σε μέρος πού να μη ξέρουν τι είναι θάλασσα και τι είναι καράβια. Βάζει το λοιπόν στον ώμο το κουπί του και βγαίνει στη στεριά.

Όποιον συναντούσε τον ρωτούσε τι είναι αυτό πού βαστάει. Όσο του έλεγαν “κουπί” τραβούσε ψηλότερα, ώσπου έφτασε στην κορυφή του βουνού. Ρωτάει τους ανθρώπους που βρήκε εκεί τι είναι, και του λένε “ξύλο”. Κατάλαβε λοιπόν πώς αυτοί δεν είχαν δει ποτέ τους κουπί και έμεινε μαζί τους εκεί στα ψηλά».

Σύμφωνα με παραλλαγή της παράδοσης αυτής στην Κεφαλονιά, ο άγιος είναι στις κορυφές, γιατί δεν πάτησε ποτέ στον κάμπο, ούτε σε χώμα τον θάψανε. Γυρίζει με το άρμα του στον ουρανό καί μονάχα στις κορυφές στέκει καί ανασαίνει. Κι όταν ζούσε, έτσι του άρεσε να βρίσκεται στα βουνά».

Στο Ξηρολίβαδο    ορεινό, παραθεριστικό  τώρα βλαχοχώρι του νομού Ημαθίας η γιορτή του Προφήτη Ηλία αποτελεί την κορυφαία  εκδήλωση. 

Στην επίσημη ημέρα της γιορτής (20 Ιουλίου) πολύς κόσμος ανηφορίζει στην εκκλησία του Προφήτη Ηλία και μετά την πανηγυρική θεία λειτουργία   γίνεται  το έθιμο του πλειστηριασμού των εικόνων για  οικονομική ενίσχυση του ναού. 

Ο πλειοδότης της εικόνας στα παλιότερα χρόνια έπαιρνε την εικόνα στο σπίτι του για ορισμένο χρονικό διάστημα και μετά την επέστρεφε στην εκκλησία. 
Μετά  το πέρας του πλειστηριασμού  πραγματοποιείται λιτάνευση των εικόνων που ξεκινάει από την εκκλησία και καταλήγει στην Μπούνα (καλό πηγάδι) στο τσαΐρι (λιβάδι). 
Εκεί τελείται ο αγιασμός των πηγαδιών, της μπάρας, των κοπαδιών και του δάσους. Παλιότερα  εκεί στήνονταν τρανός χορός, με λιτές κινήσεις, μελωδικές αντιφωνίες,  και στοιχεία από τους πανάρχαιους δωρικούς κύκλιους χορούς.

Με την ημέρα της γιορτής του (20  Ιουλίου) συνδέονται και άλλες δοξασίες και έθιμα. Γίνονται νοσταλγικοί περίπατοι και εκδρομές, λαϊκά προσκυνήματα και πανηγύρια. 
Μερικοί απ’ αυτούς πού επικαλούνται τη βοήθεια του αγίου για τη θεραπεία ασθενειών, ζώνουν το ναό με λεπτό κέρινο νήμα, με το οποίο ύστερα δένουν κατά τη λειτουργία το κεφάλι ἤ το μέλος του σώματος πού πάσχει, με στάχυ, το οποίο κόβουν μετά τη Μεγάλη Είσοδο, «για να κοπεί» και ὁ πόνος, ή δένουν πέτρα στον κορμό της ελιάς, για να κρατήσει τον καρπό της.
     Αρκετές επίσης παροιμίες συνδέονται με τον προφήτη Ηλία, όπως...
 Τ’ Αϊ Λιός, γυρίζει ο καιρός αλλιώς… 
 Απού τ’ Αι Λια, μπαίνει το λάδι στην ελιά...  
Της Άγια Μαρίνας σύκα, και τ’ Αϊ Λιός σταφύλι, και τ’ Άγιου Παντελεήμονα γεμάτο το μαντήλι…  
Άγια Μαρίνα δός μου σύκα, κι Αϊ Λιά άπλωσε και έπαρε…  
Τ’ Αϊ Πνευμάτου βάλ’ ορνό, καί τ’ Αϊ Λιᾶ φάε σύκα...  
Τ’ Αϊ Λιᾶ το καρύδι, του Σωτῆρος το σταφύλι, και της Παναγιάς το σύκο…



Ετικέτες , ,