Παλαιόκαστρο: Ο τόπος όπου η ομορφιά παντρεύεται με την ιστορία και την παράδοση


*Του Θανάση Γραμμένου

Καϊτζίκ: Με αυτό το όνομα συναντάμε το χωριό στα χρόνια της τουρκοκρατίας. Το όνομα είναι παράφραση της τούρκικης λέξης Κάγιατζικ, που σημαίνει “τόπος γεμάτος πέτρες“ ή “πετρώδες έδαφος”. Προφανώς δόθηκε αυτό το όνομα εξαιτίας του κακοτράχαλου και δύσβατου ανάγλυφου που κυριαρχεί στον περιβάλλοντα τόπο.

Παλαιόκαστρο: Λίγα χρόνια μετά το 1912 και την απελευθέρωση της Χαλκιδικής, τα χωριά που είχαν τουρκικά ονόματα αποφάσισαν να τα αλλάξουν. Έτσι οι δημογέροντες και η τοπική κοινωνία επέλεξαν το νέο όνομα να είναι Παλαιόκαστρο, χάρη του παλιού κάστρου που υπάρχει βορειοανατολικά του χωριού.

Τοποθεσία. Το Παλαιόκαστρο βρίσκεται στη νότιο-δυτική πλευρά του όρους Χολομώντα και σε υψόμετρο 570 μέτρων. Είναι χτισμένο κυρίως κατά μήκος του δημόσιου δρόμου προς τον Ταξιάρχη, με κεντρικό σημείο τη διασταύρωση του παλιού επαρχιακού δρόμου Θεσσαλονίκης-Αγίου Όρους-Πολυγύρου. Απέχει 8 χιλιόμετρα από τον Πολύγυρο και 59 από τη Θεσσαλονίκη.

Μοναδικό φαινόμενο στη Χαλκιδική είναι ότι το Παλαιόκαστρο αποτελείται από δυο χωριά, που απέχουν μεταξύ τους περίπου ένα χιλιόμετρο, τον παλιό οικισμό που επίσημα ονομάζεται Παλαιόκαστρο και το νέο οικισμό που επίσημα ονομάζεται Διασταύρωση Παλαιοκάστρου. Ο παλιός οικισμός, μαζί με τον Παρθενώνα του Νέου Μαρμαρά, με το Προεδρικό Διάταγμα 19.10.78 (ΦΕΚ 594 Δ’ της 12-11-1978), έχουν χαρακτηριστεί ως οι μοναδικοί παραδοσιακοί οικισμοί στο Νομό Χαλκιδικής.


Ιστορικά στοιχεία. Η ιστορία του Παλαιοκάστρου είναι μακρόχρονη και πραγματικά χάνεται μέσα στα βάθη των αιώνων, ξεκινώντας από την εποχή του χαλκού. Ένα χαρακτηριστικό γνώρισμα αυτής της πορείας στο χρόνο είναι οι συχνές αλλαγές τοποθεσίας του χωριού μέσα σε ένα πολύ μικρό γεωγραφικό χώρο. Επιβεβαιωμένες είναι πέντε τέτοιες αλλαγές θέσης οι οποίες μαρτυρούν και τη χρονολογική συνέχιση του χωριού. Ας πάρουμε την ιστορία από την αρχή.

Μετά από αρχαιολογικές έρευνες που χρηματοδότησε ο Πολιτιστικός Σύλλογος και πραγματοποίησε η ΙΣΤ’ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων, (έγγραφο 15/9/2005, Αριθ. Πρωτ. 10), η υπεύθυνη αρχαιολόγος μας λέει για τις δυο πρώτες θέσεις: 

Η πρώτη θέση κατοίκισης εντοπίζεται στη θέση Καστρούδι. Σύμφωνα με τα ανασκαφικά ευρήματα η περίοδος ύπαρξής του χρονολογείται, γενικά, να ξεκινά από την πρώιμη εποχή του χαλκού και να φτάνει μέχρι την πρώιμη εποχή του σιδήρου. Δηλαδή περίπου από το 3.000 π.Χ. μέχρι το 1.000 π.Χ.

Η δεύτερη θέση κατοίκισης εντοπίζεται στη θέση Πυργοθηλιά. Ο οικισμός αυτός, του οποίου το αρχαίο όνομα είναι άγνωστο, ιδρύθηκε μέσα στην κλασική περίοδο και είχε διάρκεια ζωής ως και τα ελληνιστικά χρόνια. Δηλαδή περίπου από το 700 π.Χ. μέχρι το 200 π.Χ.

Η τρίτη θέση κατοίκισης εντοπίζεται στη θέση Βατόνια. Πρόκειται για χωριό που ήκμασε κατά την Βυζαντινή περίοδο και κυρίως στον 5ο αιώνα μ.Χ., επί εποχής Ιουστινιανού. Αυτό αποδεικνύεται από την τεραστίων διαστάσεων παλαιοχριστιανική εκκλησία που υπάρχει εδώ και χρονολογείται το συγκεκριμένο αιώνα.  Αυτή ή εκκλησία, όπως και πολλά άλλα κτίσματα στην Χαλκιδική, πιθανόν να καταστράφηκε γύρω στο 550 μ.Χ. κατά τη μεγάλη επιδρομή των Ούνων. Η πρώτη γραπτή μαρτυρία με αυτό το όνομα Βατόνια, (Βατόνεια ή Μεγάλα Βατόνια), υπάρχει το 996 μ.Χ. στα αρχεία της μονής Ιβήρων, (ACTES D’IVIRON I). Στα έγγραφα αυτά φαίνεται να υπάρχει ένα χωριό που ευημερεί αλλά λίγα χρόνια πριν είχε δεχθεί τις λεηλατικές επιδρομές των Βουλγάρων. Σημαντικό είναι ότι η Βατόνια ήταν χτισμένη περίπου στα μισά του τότε δρόμου, που ένωνε τη Θεσσαλονίκη με το Άγιο Όρος. Χαρακτηριστικές είναι και οι αφηγήσεις των παλαιότερων για το χάνι που υπήρχε εκεί και δυστυχώς κατεδαφίστηκε γύρω στο 1955.


Η τέταρτη μετακίνηση και θέση είναι αυτή του σημερινού παλιού χωριού. Μετά την ερήμωση της Βατόνιας οι κάτοικοί της ξαναέχτισαν εδώ το χωριό γύρω στα 1.500 μ.Χ. Η πρώτη ονομασία αυτού του χωριού ήταν Αγία Παρασκευή, όπως αναφέρεται σε οθωμανικό έγγραφο του 1699, (υπάρχει διπλή ονομασία, Αγία Παρασκευή & Κάγιατζικ). Το όνομα Κάγιατζικ (Καϊτζίκ), άγνωστο γιατί, προστέθηκε και αργότερα επικράτησε, γύρω στο 1650. Αναφορά με το όνομα Αγία Παρασκευή έχουμε το 1732 σε έγγραφο της μονής Αγίας Αναστασίας (κώδικας Πρόθεση), ενώ το 1769 σε κώδικα της μονής Χιλανδαρίου αναφέρεται με το όνομα Καϊτζίκι (Αθωνικά Σύμμεικτα 9).

Η πέμπτη και τελευταία μετακίνηση και εγκατάσταση έγινε στην σημερινή θέση του χωριού. Αφορμή αποτέλεσε ο σεισμός που έγινε το 1956 στη λίμνη Βόλβη. Τα πρώτα 13 σπίτια άρχισαν να χτίζονται το 1962 με δάνεια που δόθηκαν για τους σεισμόπληκτους. Η μεγαλύτερη μετοίκιση όμως άρχισε να γίνεται το 1968, στη διάρκεια της επταετίας, με τα αγροτικά δάνεια που δίνονταν σ’ όλη την χώρα. Το μέρος επιλέχθηκε γιατί ήταν τότε σημαντικό κομβικό σημείο στο οδικό δίκτυο της κεντρικής Χαλκιδικής.

Πληθυσμιακή εξέλιξη. Οι Οθωμανοί σουλτάνοι, θέλοντας να έχουν μια όσο το πιο δυνατόν καλή εικόνα της μεγάλης αυτοκρατορίας τους και των πληθυσμών που κατοικούσαν σ’ αυτή, καθαρά για λόγους φοροεισπρακτικούς, οργάνωσαν ένα πολύ καλό σύστημα απογραφών. Τις κυριότερες και πολύ σημαντικές πληροφορίες για την πληθυσμιακή εξέλιξη του χωριού θα τις βρούμε σ’ αυτά τα οθωμανικά τεφτέρια των φορολογικών απογραφών.


Όπως αναφέραμε παραπάνω, το χωριό το πρωτοσυναντάμε σε γραπτές πηγές με το όνομα Βατόνια. Από τα μέσα του 15ου αιώνα έχει αρχίσει η εγκατάλειψη και η ερήμωση του συγκεκριμένου χωριού, όταν καταλαμβάνεται η Χαλκιδική και η περιοχή από τους Οθωμανούς. Έτσι βλέπουμε από διάφορες πηγές, (Lefort, Villages de Macedoine) και (Κολοβός, Χωρικοί και μοναχοί στην Οθωμανική Χαλκιδική) να υπάρχουν οι παρακάτω καταγραφές για την Βατόνια.

- Το 1478 υπάρχουν 6 νοικοκυριά.
- Το 1519 υπάρχουν 5 νοικοκυριά.
- Το 1527 υπάρχουν 7 νοικοκυριά.

Η μετοίκιση έγινε, λοιπόν, στο χώρο του παλιού χωριού στις αρχές του 16ου αιώνα και για την εξέλιξή του βρίσκουμε στα οθωμανικά τεφτέρια των φορολογικών απογραφών τα παρακάτω.

- Το 1699 καταβάλει φόρο 12.000 γρόσια.
- Το 1714 καταβάλει φόρο 2.320 γρόσια.
- Το 1746 καταβάλει φόρο 68 κιλά σιτάρι.
- Το 1785 καταβάλει φόρο 5.616 γρόσια.
- Το 1804 καταβάλει φόρο 4 κιλά παξιμάδι.
- Το 1818 φορολογείται για γη που μπορούν να καλλιεργήσουν 11 ζευγάρια βόδια.
- Το 1822 (μετά την επανάσταση του 1821), υπάρχει μηδενική φορολογία.
- Το 1861 καταγράφονται 17 σπίτια.
- Το 1909 καταμετρούνται 270 κάτοικοι.
- Το 1913 απογράφονται 282 κάτοικοι, (155 άνδρες και 127 γυναίκες).

Σήμερα στο Παλαιόκαστρο κατοικούν μόνιμα περίπου 250 άτομα. Στην πληθυσμιακή του σύνθεση βλέπουμε μερικές μεγάλες οικογένειες οι οποίες κατοικούν μόνιμα στον τόπο αυτό και αρκετές άλλες να έχουν έρθει από διάφορα μέρη της Ελλάδας κυρίως σαν κτηνοτρόφοι αλλά και μαστόροι. Όπως από την Ήπειρο, Βόρειο Ήπειρο, Πήλιο, Τρίκαλα, Καρδίτσα. Αλλά και από χωριά της Χαλκιδικής, όπως Βάβδος και Γαλαρινός. 


Αξιοθέατα του χωριού

- Θα ξεκινήσουμε από τον Παλαίκαστρο. Το κάστρο που έδωσε το όνομα στο χωριό. Δεν έχει χρονολογηθεί ακόμη η περίοδος της κατασκευής του. Καταλαμβάνει την κορυφή ενός λόφου με μέγιστο υψόμετρο 767μ. και έχει υπέροχη θέση θέας.

- Ολόκληρος ο οικισμός του παλιού χωριού, που έχει κηρυχθεί διατηρητέος, στον οποίο σώζονται αναλοίωτα πολλά πέτρινα σπίτια, όπως του Γραμμένου, του Γερογιάννη, του Ανδρωνά, του Μανίκα, του Βαβδινού, του Στύλου. Πολλά άλλα επίσης έχουν αναπαλαιωθεί με σεβασμό στην αρχική μορφή τους, όπως του Τζίκα, του Περπερή, του Δρούγκα, του Σεραφείμ, του Μπαρή, του Τζάγκα, του Αποστολίδη.

- Η πέτρινη εκκλησία του Αγίου Αθανασίου στο παλιό χωριό χτισμένη το 1864, ενώ το καμπαναριό της χτίστηκε το 1909.

- Η Αγία Παρασκευή, πρώτη ενοριακή εκκλησία του παλιού χωριού.

- Το πέτρινο δημοτικό σχολείο στο παλιό χωριό.

- Σώζονται χαλάσματα από δυο νερόμυλους, του Μανίκα και του Μπαρή στον ποταμό Καβρόλακκα, καθώς και της ντρίστας (νεροτριβή), κατάλοιπο από το μετόχι της μονής Φιλοθέου στη θέση Λοζίκι.

- Τα πετρόχτιστα εξωκλήσια της Παναγίας, της Αγία Παρασκευής, του Αγίου Χριστόφορου και του προφήτη Ηλία, χτισμένα μετά το 1830.

- Σώζονται οι βάσεις από τέσσερα πέτρινα γεφύρια, στον παλιό τούρκικο δρόμο για τον Πολύγυρο, στις θέσεις Παλιογέφυρο, Αγίας Παρασκευής, Μεσιό γεφύρι και Καβρόλακας.

- Στο δάσος του Παλαιοκάστρου που κυριαρχούν οι βελανιδιές, υπάρχουν πολλές θέσης φυσικής ομορφιάς, όπως και στα ποτάμια της Βατόνιας και του Καβρόλακκα, τα οποία σχηματίζουν αρκετές λιμνούλες και καταρράκτες, όπως στις θέσεις Καζανούδια, Σαμάρι και Κόκκινη Πέτρα.
- Υπάρχουν αρκετές σπηλιές περιμετρικά του χωριού με κυριότερες την Τριακότρυπα ή Δρακότρυπα στα ανατολικά και τη Γούρνα στα δυτικά.


Έθιμα. Πολλά έθιμα υπήρχαν και διατηρούνταν στο χωριό κυρίως το δωδεκαήμερο. Αυτά με τον καιρό άλλα εγκαταλείφθηκαν και ξεχάστηκαν και άλλα γίνονται υποτονικά. Από αυτά όμως που συνεχίζει μέχρι τις μέρες μας είναι οι Φωταροί. Γίνεται την παραμονή και ανήμερα των Φώτων. Στην ουσία είναι ένα δρώμενο που με τις μεταμφιέσεις και τα κουδούνια μας μαρτυρεί, ότι είναι κατάλοιπο της αρχαίας Διονυσιακής λατρείας, που με το πέρασμα του χρόνου προσαρμόστηκε στις ανάγκες των καιρών. Το εθιμοτυπικό του είναι ίσως μοναδικό στην Ελλάδα. Πρωταγωνιστής είναι ένα λουκάνικο που το προστατεύουν ο “Βασιλιάς”, ο “Μάγειρας” και οι Φωταροί με τις μαχαίρες τους. Η αρπαγή του από κόσμο έχει σκοπό να συμβολίσει την καλοτυχία, Το τραγούδι, τα πειράγματα και τα κουδούνια, συμβολίζουν το ξύπνημα της γης ενόψει της άνοιξης που έρχεται.

Θα ήθελα να ευχαριστήσω για την πολύτιμη βοήθειά τους: Παπαοικονόμου Νικόλαο, Χιούτη Κωνσταντίνο και Δούκα Κλεάνθη.

*Φωτογραφίες Θανάσης Γραμμένος

Ετικέτες , ,